BR10764957 бағдарламасы – Ара шаруашылығындағы селекциялық процессті тиімді басқару технологияларын әзірлеу

Бағдарламаның атауы: BR10764957 «Ара шаруашылығындағы селекциялық процессті тиімді басқару технологияларын әзірлеу»

Өтініш беруші: «Қазақ мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі ғылыми-зерттеу институты» ЖШС

Ғылыми жетекші: Темірбаева К.А.

Іске асыру кезеңі: 2021–2023 жж.

Өзектілігі

Жоба аясындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының өзектілігі бағыттың кең ауқымдылығымен және өсірілетін аралардың тазалығын анықтаудың жаңа әдістерін қолдану негізінде алынған нәтижелерді пайдаланумен, шығу тегі белгісіз ара аналықтарының импортын қысқартумен, гибридті ара ұяларын өндіруді азайтумен және ара шаруашылығы өнімінің шығарылуын арттырумен айқындалады.

Тұқымдық аудандастыру жоспары аясында аралардың тұқымдық құрамын бағалаудың заманауи бағдарламалық-аналитикалық әдістерін пайдалану отандық ара шаруашылығында өнім шығымын 20–30%-ға арттырады. Қазақстандық ара популяцияларын паспорттау және сақтау Қазақстанның планетадағы биоәртүрлілікті сақтаудағы рөлін күшейтеді.

Зерттеулердің жаңалығы

Алғаш рет Қазақстанда өсірілетін ара тұқымдары мен популяцияларының тұқымдық тиістілігін морфометрияның, молекулалық-генетикалық сараптаманың және ақпараттық технологияның заманауи әдістерін қолдану арқылы анықтау - осы жобаның ғылыми жаңалығы болып табылады.

Мақсаты

Биотехнология жетістіктері мен заманауи зоотехникалық, ақпараттық-статистикалық селекция әдістері негізінде ара шаруашылығындағы генетикалық ресурстарды сақтау мен жетілдірудің селекциялық процесін тиімді басқару технологияларын әзірлеу.

Күтілетін нәтижелер:

Қойылған міндеттерге, сондай-ақ техникалық тапсырманың шарттарына сәйкес, бағдарламаны іске асыру барысында келесі нәтижелер алынады:

  • Қазақстан Республикасының табиғи-климаттық аймақтарын ескере отырып, балды аралар тұқымдарын тұқымдық аудандастыру бағдарламасы зерттелген, ғылыми негізделген және әзірленген;
  • Қазақстандық ара популяцияларының генофондын молекулалық-генетикалық паспорттау жүргізілген;
  • араның қанатының морфометриялық деректері негізінде оның тұқымдық тиістілігін анықтау бойынша ақпараттық технологияны әзірлеу негізінде Қазақстан Республикасында өсірілетін тұқымдар дерекқорын құру.

Бағдарлама аяқталғаннан кейін әзірленіп, басып шығарылады:

  • балды аралардың тұқымдық аудандастыруы бойынша әдістемелік ұсыным;
  • Қазақстандық ара тұқымдары мен популяцияларының генофондын молекулалық-генетикалық паспорттау бойынша ақпараттық бюллетень;
  • аралардың тұқымдық тиістілігін анықтау бойынша ақпараттық технология жасау жөніндегі әдістемелік нұсқаулық;

Бағдарламаға кемінде 1 PhD докторанты және 2 магистрант тартылады.

  1. Нөлдік емес импакт-факторы бар рецензияланатын шетелдік ғылыми басылымдарда кемінде 4 мақала, оның ішінде 1-еуі Q3-тен төмен емес, және БҒСБК ұсынған шетелдік және отандық басылымдарда кемінде 11 мақала жарияланады;
  2. 1 монография жарияланады;
  3. Аралардың тұқымдық тиістілігін анықтаудың ақпараттық технологиясы бойынша бір қорғау құжаты алынады.

Жылдар бойынша алынған нәтижелердің аннотациясы:

Ара шаруашылығы саласындағы әлемдік әдебиеттерді талдау және ара шаруашылығындағы селекциялық процессті басқару жобасын іске асыру барысында қойылған міндеттерді шешу барысында алынған зерттеу нәтижелері негізінде келесі қорытындылар жасалды.

Жобаны іске асыру барысында күнтізбелік жоспарда көрсетілген белгіленген межелерге қол жеткізу үшін ара шаруашылығы бойынша базалық шаруашылықтар жағдайында үш жыл ішінде үш негізгі міндет орындалды.

Қазақстанның алты табиғи-климаттық аймағының жағдайларына бейімделгенін ескере отырып, балды аралар тұқымдарын тұқымдық аудандастыру бағдарламасы әзірленді. Басқарылатын балды және аборигендік ара популяцияларының морфометриясының, молекулалық-генетикалық талдауының заманауи әдістерін қолдану негізінде аралардың тұқымдық тиістілігі анықталды. Ара шаруашылығы үшін арнайы жаңадан жасалған ApisLab бағдарламасын барлық функционалдық мүмкіндіктерімен пайдалана отырып дерекқор құрылды: есеп жүргізу, балды аралардың тұқымдық тиістілігін анықтау бойынша. Жергілікті популяцияларды, украин дала, карпат, орта орыс ара тұқымдарын өсірудің тиімді әдістерін анықтау, аралардың тіршілік әрекетінің негізгі көрсеткіштерін қашықтан мониторингтеу және аралардың селекция бағытын анықтай отырып, әрбір тұқымды генотиптеп, Қазақстанның табиғи-климаттық аймақтары тұрғысынан орналасу орнын көрсете отырып карта жасай отырып селекциялық асыл тұқымды жұмыс жүргізу бойынша зерттеулер барысында әлемдік тәжірибе талданып, қолданылды.

Қазақстанның 17 облысының алты табиғи-климаттық аймағында тек A.m. carnica, A.m. carpatica балды аралар тұқымдары — шөлді, далалық, орманды-далалық және тау бөктері аймақтарында, ал A.m. mellifera мен аборигендік жергілікті аралар шөлейт және орманды-далалық аймақтарда орналасқан шаруашылықтарда өсірілетіні анықталды. Өсірілетін тұқымдардың қазіргі үш эволюциялық бағытқа: С, М, О тиістілігі айқындалды. A.m. carnica, A.m. carpatica — С эволюциялық бағытына, орта орыс тұқымы М бағытына, ал О бағытына аборигендік және кавказ гибрид аралары жататыны анықталды.

Тұқымдық тиістілікті анықтау үшін морфометрия және молекулалық-генетикалық талдау әдістері қолданылды. Тұқымдылықты классикалық және геометриялық әдістермен анықтауды талдау үшін аралардың оң алдыңғы қанатының 8, 12, 19 координаттары бойынша үлгілері пайдаланылды, бұл Қазақстан Республикасының барлық аймақтарының жағдайында өсірілетін балды ара популяцияларын бағалауға мүмкіндік берді.

Қазақстанның бейімделген табиғи-климаттық аймақтары жағдайында өсірілетін барлық тұқымдар мен популяциялардың шаруашылыққа пайдалы белгілері, өнімділігі, экстерьерлік деректері зерттелді.

Өсірілетін тұқымдар мен аборигендік популяцияның үш мыңнан астам балды ара үлгілерін зерттеу арқылы қанаттың барлық үш индексі: кубиталды, гантельді, дискоидальды анықталды. Карпат тұқымды араның кубиталды индексі (Ci) 2,438-ден 2,946-ға дейін, краин тұқымында — 2,66-дан 2,90-ға дейін, ал будан араларда 2,253-тен 2,274-ке дейін ауытқитыны анықталды. Бұл деректер өсірілетін ара тұқымдарының тұқымаралық айырмашылықтарын көрсетеді. Аралардың экстерьерлік деректерін зерттеуде олардың бал өнімділігіне әсер ететін тұмсықша ұзындығына назар аударылды. Карпат тұқымының тұмсықша ұзындығы 6,072-ден 6,462-ге дейін, краин тұқымында — 6,184-тен 6,231-ге дейін, ал будандарда орташа есеппен 6,086–6,455 мм болды.

Краин, карпат тұқымды Қазақстандық популяция аралардың өнімділігін (бал, балауыз) және жұмыртқа салғыштығын шетелдік селекциялардың референттік популяцияларымен салыстырмалы талдау жүргізу кезінде барлық параметрлер бойынша отандық популяция шетелдік селекция деректерімен сәйкес келетіні анықталды. Мысалы: отандық селекция аралардың карпат тұқымында балауыз өнімділігі орташа есеппен 1,39, ал шетелдікте 1,28 болды, ал краин тұқымы бойынша отандықта — 0,77, ал шетелдікте — 0,76. Осылайша, референттік популяциялармен салыстыру краин және карпат тұқымдарының халықаралық талаптарға сәйкестігін растады.

Классикалық (Алпатов әдістемесі бойынша) және геометриялық (Тофильский әдістемесі бойынша) морфометрия әдістерін қолдану арқылы өсірілетін үш тұқымның тұқымдық тиістілігі анықталды.

Өсірілетін тұқымдардың тұқымдық тазалығы 53,5%-дан 97,7%-ға дейін ауытқитыны анықталды. Аралардың репродуктивтік жарамдылық деңгейін анықтау үшін критерийлер әзірленді: — аналықтың тұқымдылығы 84%-дан төмен сәйкес келгенде — оны омарта ішінде өсіруге пайдаланады, ол 85-тен 89%-ға дейін ауытқыса — оны одан әрі селекцияға пайдаланады, 90–94% болғанда — бағыт негізін салушы ретінде, ал тұқымдылығы 95-тен 100%-ға дейін сәйкес келгенде оны аналықтарды репродукциялауға пайдаланады.

Селекциялық-асыл тұқымды жұмысты ұйымдастыру мен жүргізудің перспективалық бағдарламасы әзірленді. Ара шаруашылығындағы селекциялық процессті басқаруды ұйымдастыру схемасы әзірленді.

Тұқымдар мен табиғи-климаттық аймақтар тұрғысынан асыл тұқымды шаруашылықтар (24), шағылыстыру пункттері бар репродукторлық шаруашылықтар (18–20) және аспаптық ұрықтандыру зертханалары (12–24) кіруге тиіс ғылыми мекемеден, асыл тұқымды орталықтан, ара шаруашылары қоғамынан тұратын консорциум құру қажеттілігі айқындалды.

Селекциялық жұмысты жүргізу, одан әрі селекция үшін жаңа бағыттарды құру схемасы әзірленді. Негіз салушы 25 бағыт анықталды, оның ішінде 12 краин және 13 карпат тұқымды аналық. Олардан 35 қыз аналық алынды, оның 16-сы аналық бағыттарға жатқызылды.

Ұсынылған схема бойынша ара шаруашылықтарын басқару жұмыстарын ұйымдастыру ара омарталарының, ара ұяларының санын арттыруды және ара шаруашылығының дамуын жеделдетуге мүмкіндік береді, бұл шетелдерден ара пакеттерін әкелуге тәуелділікті жояды және ара шаруашылығының экспорттық әлеуетін арттырады.

Балды араларды нақты аймақтардың жағдайларына бейімделгенін ескере отырып тұқымдық аудандастыру жоспары әзірленіп, ұсынылды. 6 табиғи-климаттық аймақта краин, төртеуінде — карпат және екеуінде орта орыс ара тұқымы өсірілетіні анықталды.

Аборигендік араларды олардың орналасу орындарында сақтау және өсіру бойынша ұсыным әзірленді.

Селекциялық асыл тұқымды жұмысты жүргізу үшін кейіннен 28-ге дейін жеткізе отырып 14 селекциялық топ құрылды. 14 топтың 7-уі краин, 5-уі карпат тұқымы бойынша және бір-бірден орта орыс пен аборигендік ара популяциясы бойынша құрылды.

Ара ұяларының ең көп саны Шығыс өңірінің аумағында орналасқанын және жалпы саннан 56,2%-ды құрайтынын, екінші орынды оңтүстік — 25,7%, үшінші орынды оңтүстік-шығыс өңір — 13,4% алатынын атап өткен жөн. Ара шаруашылығы жүйесінде краин тұқымының үлес салмағы 61,1%, карпаттың — 25% және қалған тұқымдар, гибридтер мен аборигендік аралар 13,9%-ды құрайтыны анықталды.

Ара ұяларын тозаңдандыруда пайдалану мал азығы дақылдарының өнімділігін 15–30%-ға, майлы дақылдардың өнімділігін 20%-ға және май тұқымдарының шығымын 15%-ға арттыруға ықпал ететіні анықталды.

Аборигендік аралардың төрт орналасу орны анықталды: Ақсу-Жабағлы, Қараконыз шатқалы, Үгам және Баламбай. Оларды Қазақстанның балды араларының ерекше генофонды ретінде сақтау және одан әрі пайдалану бойынша ұсыным әзірленді.

839 ара үлгісін тоғыз микросателлиттік маркер бойынша зерттеу кезінде полиморфизмнің орташа деңгейі 95,88%, төменгісі — 44,4% болатыны анықталды. Қазақстандық ара популяцияларының генофондын молекулалық-генетикалық паспорттау жүргізілді.

Осы ара ұясы өсірілген орынды, 9 локус бойынша генетикалық деректерді көрсете отырып паспорт нысаны (сертификат) жасалды. Қазақстандық ара популяцияларының генофондын молекулалық-генетикалық паспорттау бойынша ақпараттық бюллетень әзірленді.

Аралардың филогенетикалық ағашын құру және кластерлік талдау кезінде Қараконыз шатқалынан шыққан аралардың A.m. carnica, A.m. caucasica тұқым өкілдерінен ерекшеленетіні анықталды. Осыған байланысты олардың барлық генетикалық және паратиптік көрсеткіштер бойынша ерекшеліктерін, одан әрі сынақтан өткізу үшін генетикалық әлеуетін Қазақстандық балды ара популяцияларының дербес шығыс экотипі ретінде егжей-тегжейлі зерттеу үшін зерттеулерді жалғастыру қажет.

Қазақстан Республикасында өсірілетін тұқымдар дерекқоры құрылды, сондай-ақ қанаттың морфометриялық деректері мен аралардың шаруашылыққа пайдалы белгілері негізінде тұқымдық тиістілікті анықтауға арналған ара шаруашылығы үшін дербес ApisLab бағдарламасы әзірленді. Бұл бағдарламаның көмегімен: дерекқор құрылады, морфометрия әдісімен тұқымдық тиістілік анықталады; ғалымдар мен ара шаруашылары есепке алу, өнімділіктің толық деректерімен, селекциялық асыл тұқымды жұмысты жүргізуге, ара аналықтарын нөмірлеуге және т.б. қажетті деректермен қамтамасыз етіледі.

Аралардың тұқымдылығын анықтауға арналған ApisLab portable және жеке гаджеттерді пайдалану арқылы омарталар, ара ұялары туралы толық ақпарат алуға болатын ApisLab Mobile қосалқы бағдарламалары жасалды. Ол үшін әрбір омартаға QR-код орнатылады. Сондықтан QR-кодты пайдаланатын ара шаруашыларында басқа істермен айналысуға, шаруашылықтың мүмкіндіктерін арттыруға бос уақыт пайда болады.

Аралардың тұқымдық тиістілігін анықтау бойынша ақпараттық технология жасау жөніндегі әдістемелік нұсқаулық әзірленіп, басып шығарылды. Зерттеу нәтижелері бойынша 35 мақала жарияланды, оның ішінде Scopus дерекқорына кіретін (Q1, Q2, Q3) нөлдік емес импакт-факторы бар халықаралық рецензияланатын журналдарда 6 мақала, ҚР БҒМ БҒСБК ұсынатын отандық журналдарда 17 мақала, отандық журналдарда 6 мақала, РИНЦ дерекқорына кіретін журналдарда 3 мақала, ТМД елдерінің басылымдарында 2 мақала және алыс шетел елдерінің ғылыми басылымдарында 1 мақала. Scopus дерекқорына кіретін (Q3) нөлдік емес импакт-факторы бар халықаралық рецензияланатын журналға 1 мақала қабылданды. 12 ұсыным, 1 монография және 1 оқу құралы әзірленіп, басып шығарылды. 1 патент және 1 авторлық куәлік алынды.

Толық библиографиялық сипаттамасы бар жарияланымдар тізбесі:

Ескерту: төмендегі библиографиялық жазбалар нақты жарияланымдарды сәйкестендіретіндіктен, түпнұсқа түрінде (авторлар, атаулары, журналдар, DOI) сақталған.

2021 жыл

Шетелдік басылымдардағы мақалалар:

  1. Лиманская В.Б., Нуралиева У.А., Крупский О.Б., Байсабырова А.А., Жумагалиев А.Д., Мустафин К.Е. Природно-климатическое зональное районирование отрасли пчеловодства на западе Казахстана // Ветеринария и кормление, РФ. – Алматы, 2021 –С. 46-49
  2. Nuralieva U.A., Baisabyrova A.A., Moldakhmetova G.A., Temirbayeva K.A., Shimelkova R.Zh., Mayer A.A. Variability of morphometric indicators of honey bees bred in Almaty region // Ветеринария и кормление, РФ. – Алматы, 2021 –С. 65-67
  3. Шимелкова Р.Ж., Темирбаева К.А., Демидова И.В., Алдиярова А.К., Нуралиева У.А., Молдахметова Г.А. Эффективные способы содержания пчелиных маток до и после инструментального осеменения // Ветеринария и кормление. –М., 2021. -С.68-70.

Отандық басылымдардағы мақалалар:

  1. Шимелкова Р.Ж., Демидова И.В., Алдиярова А.К. Основные медоносные растения произрастающие в Туркестанской области //Сборник посвященный 30-летию незавимости Республики Казахстан. –Шымкент., 2021 –С.78-82.
  2. Шимелкова Р.Ж., Демидова И.В., Алдиярова А.К. Түркістан облысы бойынша ара шаруашылығының қазіргі жағдайы //Сборник посвященный 30-летию незавимости Республики Казахстан. –Шымкент., 2021 –С.82-84.
  3. Шимелкова Р.Ж., Демидова И.В., Алдиярова А.К. Түркістан облысында ара балының экологиялық қауіпсіздігін зерттеу //Сборник посвященный 30-летию незавимости Республики Казахстан. –Шымкент., 2021 –С.84-86.
  4. Шимелкова Р.Ж., Демидова И.В., Алдиярова А.К. Аpis mellifera Сarnica тұқымының корреляциялық белгілері //Сборник посвященный 30-летию незавимости Республики Казахстан. –Шымкент., 2021 –С.86-88.
  5. Нуралиева У.А., Кусаинова Ж.А., Молдахметова Г.А. Особенности природно-климатического зонирования кормовой базы пчеловодства Алматинской области // Исследования, результаты КазНАИУ. – Алматы, 2021 –С. 6-15

Оқу құралы:

  1. Нуралиева У.А., Кадыкен Р. Ара шаруашылығы // Учебное пособие. – Алматы, 2021, с. 154

2022 жыл

Отандық басылымдардағы мақалалар:

  1. Шимелкова Р.Ж., Демидова В.И., Алдиярова А.К. Основные медоносные растения произрастающие в туркестанской области // Аграрная наука – сельскохозяйственному производству юго-западного региона Казахстана: сборник научных трудов, посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. –Шымкент, 2022. –С.48-53.
  2. Шимелкова Р.Ж., Демидова В.И., Алдиярова А.К. Түркістан облысы бойынша ара шаруашылығының қазіргі жағдайы // Аграрная наука – сельскохозяйственному производству юго-западного региона Казахстана: сборник научных трудов, посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. –Шымкент, 2022. –С.53-56.
  3. Шимелкова Р.Ж., Демидова В.И., Алдиярова А.К. Түркістан облысында ара балының экологиялық қауіпсіздігін зерттеу // Аграрная наука – сельскохозяйственному производству юго-западного региона Казахстана: сборник научных трудов, посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. –Шымкент, 2022. –С.56-58.
  4. Шимелкова Р.Ж., Демидова В.И., Алдиярова А.К. Аpis mellifera сarnica тұқымының корреляциялық белгілері // Аграрная наука – сельскохозяйственному производству юго-западного региона Казахстана: сборник научных трудов, посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. –Шымкент, 2022. –С.59-61.
  5. «Создание медоносного конвейера органического пчеловодства в условиях потепления климата». ТОО «КАЗНИИЗиР». — Токтаров Н.З., Черепанова И.Г. 24-25 июня 2022

Отандық журналдарда, оның ішінде ҚР БҒМ Білім беру саласындағы бақылау комитеті ұсынғандарында:

  1. Темирбаева К.А., Аубакирова К.П., Галиакпаров Н.Н., Крупский О.Б., Абдурасулова Ж.Т. Выделение ДНК из образцов пчел //«Қоркыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналы, № 3 (62) — 2022 г. 311-319 c. https://doi.org/10.52081/bkaku.2022.v62.i3.106
  2. Молдахметова Г.А., Майер А.А., Омарова К.М., Гранкин Н.Н. Morphometric and economicly useful features of honeybees in east kazakhstan region //С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің ғылыми жаршысы. -№3 — 2022 г https://bulletinofscience.kazatu.edu.kz/index.php/bulletinofscience/article/view/1148/877
  3. Нуралиева У.А., Тажиев К.П., Темирбаева К.А., Байсабырова А.А. Батыс Қазақстан облысындағы бал ара тұқымдарының морфо-биологиялық және шаруашылыққа пайдалы белгілері // Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің мерзімді басылымы «Ғылым және білім» ғылыми-практикалық журналы — №3 — 2022. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2022-3-2
  4. Нуралиева У.А., Молдахметова Г.А., Кусаинова Ж.А., Спатай Н.Н. Оңтүстік-шығыс Қазақстан аймағындағы табиғи-климаттық ерекшеліктеріне байланысты бал ара тұқымдарының шаруашылыққа пайдалы белгілері // Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің мерзімді басылымы «Ғылым және білім» ғылыми-практикалық журналы. — №3. — 2022. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2022-3-2

Шетелдік басылымдардағы мақалалар:

  1. Токтаров Н.З. «Роль пчеловодства в сохранении биоразнообразия Алтая и улучшении здоровья населения» // Всемирной федерации пчеловодческой ассоциации «Apimondia 2022 Istanbul». — 24-28 августа 2022г.

2023 жыл

Отандық журналдарда, оның ішінде ҚР БҒМ Білім беру саласындағы бақылау комитеті ұсынғандарында:

  1. Молдахметова Г.А., Нуралиева У.А., Шералиева Ж.Е. Floral specialization and floral migration of bees in different climatic zones. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ имени Жангир хана, №1-2 (70) 2023, стр. 139-146. https://ojs.wkau.kz/index.php/gbj/issue/view/59/57
  2. Молдахметова Г.А., Таджиев К.П., Нуралиева У.А., Омарова К.М., Шералиева Ж.Е. Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарындағы бал өсімдіктерінің тозаң түрлерін анықтай отырып, балды палинологиялық талдау. Вестник науки Казахского Агротехнического исследовательского университета имени С.Сейфуллина №3 (118) 2023. ISSN 2710-3757, ISSN 2079-939Х. https://bulletinofscience.kazatu.edu.kz/index.php/bulletinofscience/issue/view/42/34
  3. Темирбаева К.А., Мустафин К.Е., Халыкова Г.Г., Сембаева А.И. Remote forms of monitoring the vital activity of the bee colony and their application in beekeeping practice. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ имени Жангир хана, №3-2 (72) 2023. https://ojs.wkau.kz/index.php/gbj/issue/view/72/85
  4. Крупский О.Б., Шкрыль А.А., Тореханов А.А., Уксикбаев М.М. Software in morphometry for determining the breed affiliation of honey bees. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ имени Жангир хана, №3-2 (72) 2023. https://ojs.wkau.kz/index.php/gbj/issue/view/72/85
  5. Шералиева Ж.Е., Нуралиева У.А., Таджиева А.К., Молдахметова Г.А. Exterior and morphometric indicators of bred breeds of honey bees of Kazakhstan. https://ojs.wkau.kz/index.php/gbj/issue/view/77/84
  6. Шимелкова Р.Ж, Алдиярова А.К, Демидова И.В, Досболат Ж.Б., Нуралиева У.А. Assessment of economically useful traits of bee breed in the southern of Kazakhstan. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ имени Жангир хана, №3-2 (72) 2023. https://ojs.wkau.kz/index.php/gbj/issue/view/72/85
  7. Шимелкова Р.Ж, Алдиярова А.К, Демидова И.В, Досболат Ж.Б., Нуралиева У.А. Methods for improving reproductive and productive abilities of queen bee in the south of kazakhstan. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ имени Жангир хана, №3-2 (72) 2023. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2023-3-2
  8. Шимелкова Р.Ж, Алдиярова А.К, Демидова И.В, Досболат Ж.Б., Нуралиева У.А. Қанат морфометриясы арқылы бал араларының тұқымдылығын анықтау. «Қоркыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы» ғылыми-әдістемелік журналы №3-1 (66). https://doi.org/10.52081/bkaku.2023.v66.i3.088
  9. Токтаров Н.З., Черепанова И.Г., Каиргалиева Г.З., Кайсенова Б.Т., Островерхого Н.В. Study of bee breed zoning in the mountain and foothill zone of eastern Kazakhstan. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ имени Жангир хана, № 2 (71) (2023).
  10. Спатай Н., Нуралиева У.А., Кусаинова Ж., Молдахметова Г.А. Определение породной принадлежности и создание селекционных групп медоносных пчел в условиях Алматинской и Жетысуской областей. Научно-практический журнал «Ғылым және білім» ЗКАТУ имени Жангир хана, №1-2 (70) 2023, стр. 147-158. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2023-1-2
  11. Спатай Н., Кусаинова Ж.А., Шимелкова Р., Тойшиманов М., Нуралиева У.А. Алматы және Жетісу облыстарындағы омарта бал араларының морфометриялық белгілері. КазНАИУ Исследования, результаты. № 2 (98) (2023). https://doi.org/10.37884/2-98-2023
  12. Спатай Н., Нуралиева У.А., Буралхиев Б.Б., Кусаинова Ж.А., Молдахметова Г.А. Ара балының тозаң талдауы. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. ISSN 2304-3334, №4 (2023). https://doi.org/10.37884/4-2023/01

Нөлдік емес импакт-факторы немесе нөлдік емес ғылыми дәйексөз индексі бар халықаралық рецензияланатын журналдарда жарияланған ғылыми мақалалар:

  1. Moldakhmetova G., Kurmanov R., Toishimanov M., Tajiyev K., Nuraliyeva U., Sheralieva Zh., Temirbayeva K., Suleimenova Zh. Palynological, physicochemical, and organoleptic analysis of honey from different climate zones of Kazakhstan. Caspian Journal of Environmental Sciences, 2023, 21 (3), p.543-553, Процентиль — 44 (Q3). DOI: 10.22124/CJES.2023.6931, ISSN: 1735-3866; 1735-3033
  2. Ulzhan Nuralieva, Kadyrbai Tajiyev, Zhanar Sheralieva, Maxat Toishimanov, Gaukhar Moldakhmetova, Kamshat Temirbayeva, Aigul Tajieva. Geometric morphometric characteristics of Apis mellifera honeybee in Kazakhstan. Biodiversitas, 2023, 24 (8), Процентиль — 56 (Q2). DOI: 10.13057/biodiv/d22408xx, E-ISSN: 2085-4722. https://doi.org/10.13057/biodiv/d240821
  3. Temirbayeva K, Torekhanov A, Nuralieva U, Sheralieva Z, Tofilski A. In Search of Apis mellifera pomonella in Kazakhstan. Life, 2023, 13 (9), 1860. Процентиль — 54; (Q2). https://doi.org/10.3390/life13091860
  4. Dilyara Gritsenko, Kamshat Temirbayeva, Aisha Taskuzhina, Valeriya Kostyukova, Aleksandr Pozharskiy, Mariya Kolchenko, Marina Khusnitdinova, Oleg Krupskiy, Andrey Mayer, Ulzhan Nuralieva and Gaukhar Moldakhmetova. First evaluation of genetic diversity among honeybee populations in Kazakhstan. Apidologie, 54 (61) 2023. Процентиль — 82 (Q1). https://doi.org/10.1007/s13592-023-01034-8
  5. Sheralieva Zhanar Esengeldikyzy, Nuraliyeva Ulzhan Aueskhanovna, Karymsakov Talgat Nikolaevich, Tadzhiyev Kadyrbay Pralievich, Moldakhmetova Gaukhar, Tadzhiyeva Aigul Kadyrbayevna. Climate Zones and Morphometric Parameters of Apis mellifera carnica Bees. American Journal of Animal and Veterinary Sciences. Volume 18, Issue 4 (2023). https://doi.org/10.3844/ajavsp.2023.243.248
  6. Ulzhan Auezkhanovna Nuraliyeva, Nuradil Nurbekuly Spatay, Ainur Malikovna Davletova, Maxat Risbekovich Toishimanov, Gaukhar Abikenovna Moldakhmetova, Zhanar Abikenovna Kussainova, Akmal Abduvaitovich Khudaiberdiev, Svetlana Nikolaevna Khrapova, Dastanbek Asylbekovich Baimukanov. The Impact of Environment on the Morphometric Characteristics of Honeybees Apis Mellifera Carnica in South-East Kazakhstan. OnLine Journal of Biological Sciences, 2023, 23 (4): 520-527. DOI: 10.3844/ojbsci.2023.520.527

Жарияланған монографиялардың, кітаптардың, ұсынымдардың, оқулықтардың, оқу құралдарының, аналитикалық шолулардың саны:

Монографиялар:

  1. Лукбанов В.М., Крупский О.Б., Жумагалиев А.Д. История, современное состояние и реализация племенной работы в пчеловодстве Казахстана. Монография. 2023. ISBN 978-601-7488-10-9

Ұсынымдар:

  1. Программа селекционной и племенной работы для районированных пород пчёл в Республике Казахстан. Нуралиева У.А., Таджиев К.П., Темирбаева К.А., Шимелкова Р.Ж., Крупский О.Б., Таджиева А.К., Демидова И.В., Сембаева А.И., Молдахметова Г.А., Шералиева Ж.Е. Программа. 2023. ISBN 978-601-7920-51-7
  2. Методика оценки флороспециализации разных пород пчел для опыления медоносных сельскохозяйственных культур. Лиманская В.Б., Молдахметова Г.А., Таджиев К.П., Нуралиева У.А., Шералиева Ж.Е. Методическая рекомендация. 2023. ISBN 978-601-7920-50-0
  3. Рекомендации по породному районированию медоносных пчёл в Республике Казахстан. Нуралиева У.А., Таджиев К.П., Халыкова Г.Ғ., Молдахметова Г.А., Шералиева Ж.Е., Темирбаева К.А., Сембаева А.И. Рекомендация. 2023. ISBN 978-601-7920-48-7
  4. Рекомендации по эффективному содержанию украинской степной, карпатской, краинской и среднерусской пород в разных природно-климатических зонах Республики Казахстан. Крупский О.Б., Шикунова Л.В., Молдахметова Г.А., Крупский Т.О., Мустафин К.Е., Халыкова Г.Г. Рекомендация. 2023. ISBN 978-601-7920-47-0
  5. Рекомендации по сохранению и эффективному использованию аборигенных пород в разных природно-климатических зонах Казахстана. Нуралиева У.А., Таджиев К.П., Темирбаева К.А., Таджиева А.К., Шералиева Ж.Е., Молдахметова Г.А., Халыкова Г.Г., Сембаева А.И. Рекомендация. 2023. ISBN 978-601-7920-49-4
  6. Методическое руководство по созданию информационной технологии по определению породной принадлежности пчёл. Шкрыль А.А., Крупский О.Б. Методическое руководство. 2023. ISBN 978-601-7920-52-4
  7. Бюллетень по молекулярно-генетической паспортизации генофонда казахстанских популяций пчёл. Талжанов Е.А., Темирбаева К.А., Нуралиева У.А., Досыбаев К.Ж, Крупский О.Б., Халыкова Г.Г., Шкрыль А.А. Бюллетень. 2023. ISBN 978-601-7920-56-2
  8. Қазақстандағы бал аралары тұқымының анықталуына және биологиялық үлгілерді дайындау бойынша нұсқаулық. Нуралиева У.А., Майер А.А., Таджиев К.П., Крупский О.Б., Халыкова Г.Г. Инструкция. 2023. ISBN 978-601-7920-45-6
  9. Рекомендация по эффективному содержанию медоносных пчел в разных природно-климатических зонах Алматинской и Жетысуйской областях. У.А. Нуралиева, Ж.А. Кусаинова, Б.А. Буралхиев, Г.А. Молдахметова, Н.Н. Спатай. Рекомендация. 2023. ISBN 978-601-7920-54-8
  10. Рекомендация по породному районированию медоносных пчёл для природно-климатических зон Алматинской и Жетысуской областей. У.А. Нуралиева, Ш.А. Альпеисов, Ж.А. Кусаинова, Г.А. Молдахметова, Н. Спатай. Рекомендация. 2023. ISBN 978-601-7920-55-5
  11. Рекомендация по эффективному содержанию карпатской, краинской парод в разных природно-климатических зонах юга Казахстана (Туркестанская, Жамбылская, Кызылординская). Шимелкова Р.Ж., Демидова И.В., Алдиярова А.К., Досболат Ж., Демидов В.А. Рекомендация ISBN 978-601-7488-09-3
  12. Рекомендация по породному районированию медоносных пчел в различных природно-климатических зонах юга Казахстана (Туркестанская, Жамбылская, Кызылординская). Шимелкова Р.Ж., Демидова И.В., Алдиярова А.К., Досболат Ж., Демидов В.А. Рекомендация. 2023. ISBN 978-601-7488-10-9

Қорғау құжаттарының саны:

Қазақстан Республикасының патенті:

Способ определения пчел породы Карника. Майер А.А., Тореханов А.А., Крупский О.Б., Таджиев К.П., Карымсаков Т.Н., Нуралиева У.А., Таджиева А.К., Темирбаева А.К., Шералиева Ж.Е., Халыкова Г.Г., Молдахметова Г.А., Майер Э.А., Шкрыль А.А. Патент № 8340. На полезную модель. 2023

Авторлық куәлік:

  1. Система ApisLab. Шкрыль А.А., Крупский О.Б., Тореханов А.А., Карымсаков Т.Н. Свидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты, охраняемые авторским правом №38373. 2023

Зерттеу тобы:

  1. Темірбаева Камшат Асқарқызы, PhD, бағдарлама жетекшісі. Scоpus ID: 56538627900, h-индексі: 2. Web of Science ResearcherID: A-9821-2015, h-индексі: 2. ORCID ID: 0000-0001-6810-5042
  2. Нуралиева Ұлжан Әуезханқызы, а.-ш.ғ.к., ара шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі. Scоpus ID: 57215421366, h-индексі: 1. Web of Science ResearcherID: EDA-5635-2022. ORCID ID: 0000-0003-3499-2629
  3. Крупский Олег Борисович, бас сарапшы. Scоpus ID: 58176826300. ORCID ID: 0000-0002-0371-0548
  4. Карымсаков Талғат Николаевич, а.-ш. ғылымдарының докторы. Scоpus ID: 57200070313. ORCID ID: 0000-0003-4398-8840
  5. Таджиев Кадырбай Пралиевич, ғылыми кеңесші. Scоpus ID: 58515500600. ORCID ID: 0000-0002-1860-4721
  6. Таджиева Айгүл Кадырбайқызы, а.-ш. ғылымдарының кандидаты. Scоpus ID: 58577448900; 58669661300, h-индексі: 1. ORCID ID: 0000-0001-5621-4700
  7. Молдахметова Гаухар Әбікенқызы, кіші ғылыми қызметкер. Scоpus ID: 58514609000. ORCID ID: 0000-0002-1860-4721
  8. Сембаева Айгүл Ибрагимқызы, кіші ғылыми қызметкер. ORCID ID: 0000-0003-3392-208X
  9. Халықова Гүлім Ғалымқызы, маман. ORCID ID: 0000-0003-3907-099X
  10. Шералиева Жанар Есенгелдіқызы, маман. Scоpus ID: 58513927700. ORCID ID: 0000-0002-4437-1618
  11. Шкрыль Антон Александрович, бағдарламашы. ORCID ID: 0009-0004-0537-2062
  12. Мустафин Қанат Ермекұлы, IT маманы. ORCID ID: 0009-0002-8159-5263
  13. Крупский Тимур Олегович, IT маманы. ORCID ID: 0009-0001-4767-9407