BR22885686 бағдарламасы – Молекулярлық генетиканың, селекцияның және цифрлық технологиялардың инновациялық әдістерін қолдана отырып, ет тұқымдарын генетикалық жақсарту жүйесін әзірлеу

Бағдарлама атауы: BR22885686 «Молекулярлық генетиканың, селекцияның және цифрлық технологиялардың инновациялық әдістерін пайдалана отырып, ет тұқымдарын генетикалық жетілдіру жүйесін әзірлеу»

Қаржыландыру түрі: Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің ӨСҚ

Өтініш беруші: «Қазақ мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі ғылыми-зерттеу институты» АҚ

Ғылыми жетекшісі: Қарымсақов Т.Н., ауылшаруашылық ғылымдарының докторы, доцент.

Іске асыру мерзімі: 2024-2026 жж.

Өзектілігі

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында етті мал шаруашылығы өткен ғасырдың 50-70 жылдарында әзірленген «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» Заңның нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес классикалық әдістермен жүзеге асырылуда. Мұндай әрекеттердің негізгі кемшілігі жануардың фенотипін тұқым стандартымен тікелей салыстыру деп есептейміз. Сонымен қатар, соңғы 60-70 жылда стандарттар өзгерген жоқ. Осы уақыт аралығында 10-15 ұрпақ ауысты, бұл белгілі бір дәрежеде жануарлардың генетикалық прогресіне әсер етті.

Осымен қатар, әлемнің дамыған елдерінде етті ірі қараның асыл тұқымдық құндылығын бағалау BLUP үздік сызықтық статистикалық моделі негізінде жүргізілетінін және соңғы жылдары геномдық сұрыптаудың кеңінен қолданылып келе жатқанын атап өткен жөн. Бұл технологиялар жоғары сенімділікпен әрі қарай іріктеу үшін тұқымның ең жақсы өкілдерін таңдауға мүмкіндік береді және ұрпақ аралығын 2-2,5 есе қысқартады. Көбею үшін бұқаларды таңдаған кезде генетикалық анықталған аурулардың болуы міндетті түрде зерттеледі. Бұл ретте әр шаруа қожалығының жайлауы қоршалып, бүкіл технологиялық үдеріс цифрландырылған.

Осыған байланысты етті мал шаруашылығы дамыған елдердің тәжірибесін ескере отырып, Қазақстан Республикасының экономикалық жағдайын, табиғи-климаттық ерекшеліктерін және ұлттық сипатын ескере отырып, етті мал шаруашылығы саласын дамытудың отандық бағдарламасын әзірлеу қажеттілігі туындады.

Мақсаты

Етті ірі қара малының генетикалық әлеуетін жедел арттыру жүйесін және етті мал өнімдерін өндірудің тиімді технологияларын әзірлеу

Қойылған мақсаттарға сәйкес Бағдарламаның іс-шаралары аяқталғаннан кейін келесі нәтижелер алынады:

  1. ІАҚ-да генетикалық ДНҚ банкін қалыптастыра отырып, қазақтың ақбас және әулиекөл тұқымдарының асыл тұқымды бұқаларының және олардың ұрпақтарының экономикалық пайдалы белгілерінің сенімді деректер базасы қалыптастырылды;
  2. қазақтың ақбас тұқымдарынан алынған кемінде 2,5 мың және әулиекөл тұқымдарынан 1,5 мың биологиялық үлгілерді генотиптеу кемінде 50,0 мың СНП үшін жүргізілді;
  3. гендер мен фенотиптік белгілердің өзара байланысына биоинформатикалық талдау жүргізілді және қазақтың ақбас және әулиекөл тұқымдарының референттік популяциясы қалыптастырылды, асыл тұқымды бұқалардың асыл тұқымдық құндылығын ерте болжау әдісі әзірленді;
  4. негізгі тұқымдар (қазақтың ақбас, әулиекөл, ангус, герефорд) бойынша ірі қара малдың асыл тұқымдық құндылығының кешенді көрсеткішін анықтау үшін экономикалық пайдалы белгілерінің экономикалық салмақ коэффициенттерін есептеу әдістемесі әзірленді;
  5. республиканың әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарында етті малды жайылымда ұстаудың тиімді технологиялары бойынша ұсыныстар әзірленді;
  6. етті мал шаруашылығында табындарды басқаруға арналған бағдарламалық қамтамасыз ету әзірленді;
  7. Қазақтың ақбас, әулиекөл, қалмақ және санта-гертрудис тұқымды мал популяцияларында генетикалық детерминацияланған аурулардың болуына зерттеу жүргізілді.

Қойылған мақсаттарға сәйкес Бағдарламаның іс-шаралары аяқталғаннан кейін келесі нәтижелер алынады:

1. Қазақтың ақбас және әулиекөл тұқымдарының эталондық популяцияларын қалыптастыру үшін ХБҚҚБ биологиялық өсу мен даму стандарттарына сәйкес барлық жануарлар бойынша деректерінде ең аз қателіктер бар шаруашылықтар анықталды. Осылайша, шаруа қожалықтары жағдайында материалдарды өңдеу нәтижелері бойынша қазақтың ақбас тұқымын өсіретін 9, әулиекөл тұқымын өсіретін 9 кәсіпорын таңдалды. Дәл осы шаруашылықтарда әрі қарай генотиптеу үшін жануарлардан сәйкесінше 3000 және 2599 биологиялық үлгілер іріктелді.

2. Міндеттер мен етті бағыттағы ірі қара малдың экономикалық пайдалы белгілерінің ғылыми негізделген салмақтық коэффициенттерін әзірлеу шеңберінде малдың асыл тұқымдық қасиеттеріне, атап айтқанда, туғандағы, емізу кезіндегі (205 күндік) және бір жаста (365 күндік) тірі салмағы бойынша асыл тұқымдық қасиеттерін бағалаудың кешенді көрсеткішін құрудың теориялық моделі әзірленді. Жануарлар өмірінің әртүрлі кезеңдеріндегі белгілер арасындағы корреляциялық қатынастарға негізделген күрделі көрсеткішті құру және ең кіші квадраттар әдісін (ЛСМ) қолдану арқылы продуценттердің асыл тұқымдық құндылығын бағалау алгоритмі әзірленді.

3. Етті мал шаруашылығында асыл тұқымды жаңа жетістіктерді белгілеу және сынау мақсатында қазақтың ақбас тұқымын өсіретін 5 шаруа қожалығында және «Әулиекөл» асыл тұқымды 2 шаруа қожалығында 10309 бас, оның ішінде 6529 бас қазақтың ақбас ірі қарасы және 37802 бас «Әулиекөл» малы сортталды.

Етті ірі қара малды сұрыптау нәтижелері бойынша 7 шаруашылықта одан әрі селекция үшін перспективті генотиптер анықталды. Мәселен, қазақтың ақбас тұқымды асыл тұқымды ірі қарасын өсіретін 5 шаруашылықта 1328 бас сиырдан селекциялық топ құрылып, асыл тұқымды өзекке 492 бас бөлінді. Әулиекөл тұқымы бойынша сәйкесінше 1006 және 178.

Жануарлардың гендік топтарының зерттелуі қазақтың ақбас тұқымының ең көп тұқымдары Ветеран 7880, Кактус 7969 және Виконт ФР-11 тұқымдарына жататынын көрсетті. Әулиекөл тұқымында Табакур 1350, Будильник 825 және Зенит-чубаты 1060 бұқалары көп тараған.

Осылайша, жүргізілген зерттеулер перспективті генотиптерді анықтау және сызықтық шығу тегі бойынша жануарлардың жеке топтарын құру мақсатында асыл тұқымды бұқалардың, сондай-ақ асыл тұқымды малдың желілік тиістілігін анықтауға мүмкіндік берді.

Бұқаларды өз өнімділігіне сынау үшін қазақтың ақбас тұқымынан 325 бас асыл тұқымды бұқа және әулиекөл тұқымынан 152 бас бұқа іріктеліп алынды. Бұл бұқалар жаңа зауыттық желілерді сынауға дайындау және іріктеу жоспарланған әлеуетті бұқалардың ұлдары.

4. Етті мал бордақылауда жайылымды күтіп ұстаудың тиімді технологияларын әзірлеу үшін әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарда орналасқан 6 базалық шаруашылық таңдалды. Базалық шаруашылықтардағы жайылымдық азықтың өнімділігін анықтау нәтижелері бойынша.

Зерттеу нәтижелері таңдап алынған шаруашылықтардың зерттелген жайылымдық алқаптарының әрқайсысының рельефі, өсімдік түрінің құрамы және жайылым кезеңдері әртүрлі екенін көрсетті. Сондықтан ұтымды пайдалану үшін төрт шаруашылықта «көктем-жаз-күз» жайылымдарын маусымдық пайдалану ұсынылды; «Береке С» ҚҚ – төрт жылдық, төрт учаскелік, «Дәурен» ҚҚ – үш жылдық, төрт учаскелік жайылым ауыспалы егіс схемалары.

5. Табынды басқару бағдарламалық құралын әзірлеу үшін жануарларды тіркеу, оқиғаларды тіркеу және пайдаланушыларды басқару сияқты негізгі жүйелік модульдер енгізілді және біріктірілді. Келесі қадамдарды жеңілдету үшін мониторинг және деректерді талдау модульдері, сондай-ақ есеп беру модулі алдын ала дайындалған.

6. Генетикалық детерминацияланған ауруларды репрезентативті зерттеу міндеттерін орындау үшін бастапқы кезеңде етті бағыттағы ірі қараның 4 тұқымынан биологиялық үлгілер іріктелді. Барлығы қазақтың ақбас тұқымының 390, Әулиекөлдің 255, қалмақ тұқымының 210 дарасынан биологиялық сынамалар, Санта-Гертрудис тұқымының «Жетісу» аймақтық типіндегі жануарлардан 30 сынама іріктеліп алынды. Республиканың 15 облысында орналасқан 50 базалық шаруашылықта өсірілген 4 тұқым бойынша жұмыс жүргізілді.

Бағдарламаны іске асыруға мыналар қатысты:

Қарымсақов Талғат Николаевич, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, доцент, (https://orcid.org/0000-0003-4398-8840).

Сайлаубек Пернебек Жеңісбекұлы, ғылым магистрі (https://orcid.org/0000-0002-2712-7445).

Қанатбаев Серік Ғаниұлы, биология ғылымдарының докторы, профессор (https://orcid.org/0000-0003-0640-4316)

Көжемжаров Ертай, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, (https://orcid.org/0009-0006-8381-4246)

Досыбаев Қайрат Жұмағалиұлы, философия ғылымдарының докторы (PhD) (https://orcid.org/0000-0003-1136-833X)

Мелдебекова Нұргүл Әлиханқызы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, (https://orcid.org/0000-0002-5539-7506)

Күшенов Қаныш Иманұлы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, (https://orcid.org/0000-0001-5298-3334)

Шанбаев Қанат, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, (https://orcid.org/0000-0003-3842-0038)

Бабич Елена Анатольевна, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, (https://orcid.org/0000-0003-2945-5191)

Таджиева Айгүл Қалырбайқызы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (https://orcid.org/0000-0001-5621-4700, H-index – 1).

Шкрил Антон Александрович, (https://orcid.org/0009-0004-0537-2062)