BR22885831 бағдарламасы – Ара шаруашылығының генетикалық ресурстарын басқарудың интеграцияланған жүйесін және тозаңдандыруда әрі органикалық өнім өндіруде араларды тиімді пайдалану технологияларын әзірлеу

Бағдарламаның атауы: BR22885831 «Ара шаруашылығының генетикалық ресурстарын басқарудың интеграцияланған жүйесін және тозаңдандыруда әрі органикалық өнім өндіруде араларды тиімді пайдалану технологияларын әзірлеу»

Қаржыландыру түрі: Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің БНҚ (бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру)

Өтініш беруші: «Қазақ мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі ғылыми-зерттеу институты» ЖШС

Ғылыми жетекші: Нуралиева Ұ.А., ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты

Іске асыру кезеңі: 2024–2026 жж.

Өзектілігі

Соңғы кездері Қазақстанның ара шаруашылығын дамытудың тиімділігін арттыру - оның өнімдерінің тамақтандыру мен емдік бағытта қолдануда, елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және көптеген өнеркәсіп салаларын шикізатпен жабдықтауды жақсартудағы маңыздылығының артуымен байланысты.

Соңғы жылдары Қазақстанда жергілікті ара популяцияларын сақтау жөніндегі шаралар едәуір елеусіз қалдырылып, оның орнына негізгі назар «жетілдірілген», экзотикалық тұқымдарды енгізуге және Орта Азия елдерінен «ара пакеттерін» импорттауға аударылды. Импортталған аралардан алғашқыда көрінетін экономикалық пайда Қазақстанның тарихи қалыптасқан ара тармақтарының жоғалуына, олардың генетикалық әлеуетінің, қыстағыштығының және ауруларға төзімділігінің төмендеуіне ұласты. Генетикалық ресурстарды сақтау, жабын дақылдарын егу, мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығын интеграциялау, салалар арасындағы синергиядан пайда алу — осы және басқада міндеттер Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың жарлығында көрініс тапты.

Балды аралар (Apis mellifera L.) түр ретінде өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығының тоғысында тұр, бұл ретте олардың экологиялық миссиясы 200 мың түрлі энтомофильді өсімдікті тозаңдандыруда, олардың агробиоценоздағы қайта түзілуі тозаңдандырушылардың қатысуынсыз мүмкін емес. Қарқынды егіншілік үлесінің артуымен және ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің араларға деген қажеттілігінің артуына байланысты ара шаруашылары мен өсімдік шаруашылары арасында ғылыми негізделген өзара іс-қимыл жүйесін құру қажеттілігі туындады. Жоба аясында бұл міндетті шешу әртүрлі табиғи-климаттық аймақтардағы аграрлық ғылымның жетекші ғылыми орталықтарына жүктеледі. Қазақстан Президентінің Жолдауында көрсетілген өнім өндіру мен қайта өңдеу жөніндегі жеті ірі экожүйені — ет, жеміс, көкөніс, қант, дәнді дақылдар, майлы дақылдар, сүт өнімдерін — құру аралардың тозаңдандыру қызметін ескерусіз мүмкін емес.

Бүгінде Қазақстанда озық халықаралық стандарттарға сай келетін бәсекеге қабілетті, экологиялық таза және экспортқа бағытталған өнім шығару басымдыққа ие. Ара шаруашылығы өнімін органикалық стандарт негізінде өндіру тиімділігі мен сапасын арттыру міндетін шешу үшін омарталарда ара шаруашылығы өнімін өндірудің бақыланушылық технологиясын әзірлеу және әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарда ара шаруашылығы өнімін заманауи цифрлық технологияларды пайдалана отырып ластаушы заттардың болуына мониторинг жүргізу көзделген.

Мақсаты

Қазақстанның агробиоценоздарында аралардың генофондын, қорғалуын, қайта түзілуін және ұтымды пайдаланылуын басқару жүйесін және ара шаруашылығының органикалық өнімін өндіру стандарттарын әзірлеу.

2024 жылға күтілетін және қол жеткізілген нәтижелер

Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде ара ұяларын орналастыру және омарталардың көшу орындары бойынша деректер жиналады, Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтары үшін басым энтомофильді дақылдар мен өсімдіктерді қорғау құралдарын қолдану тәртібі зерттеледі;

BeeBreed бағдарламасы мысалында ара шаруашылығындағы жүйелік бағдарламалардың архитектурасы, құрылымы мен функционалы, әртүрлі жүйелердің дерекқорларын интеграциялаудың бағдарламалық шешімдері мен мүмкіндіктері зерттеледі; ApisLab жүйесін дамытудың перспективалық бағыттарына және отандық әрі шетелдік дерекқорларды жүйе жұмысына интеграциялауға шолу дайындалады.

BeeBreed бағдарламасы мысалында BLUP АМ әдіснамасын қолдана отырып, ұрпақ сапасы бойынша ара аналықтарының асыл тұқымдық құндылығын бағалау әдістемесі бойынша шетелдік сарапшылардың, базалық шаруашылықтардың және ара шаруашылары қоғамдық ұйымдарының қатысуымен семинар өткізіледі. 1 PhD докторанты және 3 магистрант тартылады.

«Аралардың асыл тұқымды ресурстарын ұтымды басқару мен қайта түзудің жаңа селекциялық-генетикалық технологияларын әзірлеу» міндеті бойынша:

Жергілікті популяциялар мен аудандастырылған ара тұқымдарының геномдық талдауы бойынша отандық және шетелдік ғалымдардың тәжірибесі зерттеледі; Apis mellifera mellifera L., Apis mellifera carnica Rut., Apis mellifera carpathica Avet., Apis mellifera caucasica Gorb. аралардың генетикалық құрылымы бойынша жұмыстарға әдеби шолу дайындалады.

Аудандастырылған тұқымдар мен жергілікті популяциялардың геномдық талдауы жүргізіледі (кемінде 200 үлгі); зерттелген үлгілер бойынша биоинформатикалық талдау дайындалады.

«Қанаттың морфометриялық деректері негізінде ара аналықтарының селекциялық жарамдылығын анықтайтын ақпараттық бағдарлама» патентіне өтінім дайындалады; жұмысшы аралар қанатының морфометриялық деректері бойынша аналықтардың селекциялық жарамдылығын анықтайтын бағдарламаны әзірлеуге патент өтінімі беріледі.

Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарында «таза» сақталған жергілікті популяцияларды зерттеу (экспедициялық, анкеттеу (сауалнама), әдеби дереккөздер және т.б.) жүргізіледі; ара шаруашылықтарына анкеттеу (сауалнама) жүргізіледі, аудандастырылған тұқымдардың таза тұқымды аналықтарын әкелу бойынша тарихи шолу дайындалады, Түркістан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының және Абай мен Жетісу облыстарының шалғай омарталарына экспедициялар жүргізіледі.

Қанаттың морфометриялық талдауы негізінде ара ұялары зерттеледі (кемінде 200 үлгі); ара шаруашылығында бағытты (линиялық) селекция жүргізу тәсілдері мен әдістері бойынша әдеби шолу дайындалады.

Жергілікті популяциялардың және аудандастырылған тұқымдардың ара ұялары оларды бастапқы материал ретінде пайдалану үшін іріктеледі; ұрпақ сапасы бойынша ара аналықтарының асыл тұқымдық құндылығы бағаланады немесе генетикалық паспорттау жүргізіледі (кемінде 120 ара аналығы).

Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарында тәжірибелік топтар топ ішінде 10 ұядан (кемінде 12 шаруашылық) құрылады; базалық шаруашылықтарда жергілікті популяциялар мен аудандастырылған тұқымдардың асыл тұқымды шаруашылықтарының қоры қалыптастырылады.

Нұсқаулыққа сәйкес биологиялық, морфологиялық және шаруашылыққа пайдалы белгілер кешені бойынша бастапқы популяцияның ара ұяларына бонитировка жүргізіледі (кемінде 120 ара ұясы).

Аналықтарды аспаптық ұрықтандыруда трутень спермасын әртүрлі температурада жинау және сақтау тәсілдері зерттеледі; аспаптық ұрықтандыруда трутень спермасын жинау, сақтау шарттары мен пайдалану тәсілдері бойынша әдеби шолу дайындалады.

Ара аналықтарын жинауға, сақтауға және аспаптық ұрықтандыруға арналған материалдық-техникалық база дайындалады; трутень спермасын іріктеуге, сақтауға және ара аналықтарын трутень спермасымен аспаптық ұрықтандыруға арналған жылжымалы зертхана жабдықталады.

Ара аналықтарын жаңа жиналған трутень спермасымен және сақтау шарттарынан өткен спермамен аспаптық ұрықтандыру жүргізіледі (кемінде 50 ара аналығы ұрықтандырылады).

Қазақстан Республикасының Ақмола, Батыс Қазақстан, Қостанай, Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының табиғи-климаттық аймақтарында ашық және жабық топырақ жағдайында жергілікті ара тұқымдарын тарта отырып, энтомофильді дақылдардың тұқымдық себулерін тозаңдандыруды ұйымдастыру бойынша көпфакторлы тәжірибелердің (2 және 3 факторлы) схемалары әзірленеді.

Ара ұяларының сандық және сапалық сипаттамаларына қойылатын талаптар пысықталады; тәжірибе қою үшін қажетті саны есептеледі.

Тәжірибе қоюдың жалпыға ортақ әдістемелерін қолдана отырып тәжірибелер жүргізіледі (омарталарды орнату, оқшауланған және оқшауланбаған алаңдарды бекіту).

Тұқымдық мақсатта өсірілетін, нақты аймақтарда басым дақылдардың себулері салынады: Ақмола облысында — майлы зығыр; Батыс Қазақстан облысында — сафлор мен күнбағыс; Қостанай облысында — эспарцет пен фацелия; Шығыс Қазақстан облысында — күнбағыс пен рапс; Алматы облысында — (жабық топырақ); далалық тәжірибе әдістемелері дайындалады.

Фенологиялық, биометриялық есепке алулар мен бақылаулар жүргізіледі, алынған эксперименттік деректер статистикалық өңделеді; ерекшеленген тәжірибе нұсқаларына алдын ала экономикалық баға беріледі.

Қазақстандағы органикалық ара шаруашылығындағы әдістер мен технологияларға қойылатын талаптар органикалық өнімді импорттаушы елдермен (Қытай, Ресей, ЕО) салыстырмалы талданады.

Ара шаруашылықтарының органикалық стандарт талаптарына сәйкестігі бағаланады.

Балды зерттеуге арналған материалдық-техникалық бөлік дайындалады; жабдық орнатылады және органикалық өнім үшін балды сапа мен қауіпсіздіктің негізгі көрсеткіштері бойынша талдау жүргізу әдістемесі пысықталады.

Базалық шаруашылықтардан бал үлгілері іріктеледі (кемінде 50 үлгі), МЕМСТ-қа (ГОСТ) сәйкес зерттеулер жүргізіледі.

2024 жылға МЕМСТ 7.32-2017 бойынша аралық есеп ұсынылады.

2024 жылғы зерттеулердің алынған нәтижелері:

Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде ара ұяларын орналастыру бойынша деректер жиналды: Шығыс Қазақстан және Абай облыстары — 114533 ара ұясы немесе бүкіл санның 52,45%-ы. Жамбыл, Қызылорда, Түркістан — 61292 ара ұясы, бұл 28,06%-ды құрайды; Жетісу және Алматы — 24176 немесе 11,07%; Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Қостанай облыстары — 6,72%; Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстары — 1,38% ара ұясы. Ара шаруашыларының негізгі көшу орындары: ерте көктемде Жетісу облысының таулы жері (Көксу, Текелі); маусым-шілде айларында Алматы облысы (Кеген, Нарынқол); тамыз-қыркүйекте Шығыс өңір — күнбағыс пен қарақұмық себулеріне.

Агроценоздардағы себу алқаптарының құрылымында энтомофильді дақылдардың үлесіне әртүрлі облыстарда орташа есеппен шамамен 60% тиесілі: Абай — 41,3% (күнбағыс басым), Шығыс Қазақстан — 39,8% (күнбағыс басым), Павлодар — 29,6% (күнбағыс пен қарақұмық басым), Түркістан — 21,6% (көкөніс, бақша дақылдары және сафлор басым).

Энтомофильді дақылдарды өсіру агротехникасында өсімдіктерді қорғау құралдарын пайдалану кезінде балды аралар үшін іс жүзінде қауіпсіз 3-сынып қауіптіліктегі препараттар қолданылады. Жоғары қауіпті препараттарды қолдану вегетация фазасында жүргізіледі, бұл балды аралардың өлу қаупін азайтады.

Қазақстанның агроценоздарында басым энтомофильді дақылдар анықталды: пижмажапырақты фацелия, күнбағыс, егістік қарақұмық, сафлор, майлы зығыр — олар жақсы балды өсімдіктер болып табылады.

BeeBreed бағдарламасы мысалында ара шаруашылығындағы жүйелік бағдарламалардың архитектурасы, құрылымы мен функционалы зерттелді — бұл BLUP әдіснамасын пайдалана отырып ара аналықтарының асыл тұқымдық құндылығын бағалауға арналған мамандандырылған бағдарламалық платформа. Бағдарлама ара шаруашылары мен селекционерлерге сапалы деректер жинауға, ара ұяларының өнімділігі мен мінез-құлқы туралы деректерді талдауға мүмкіндік береді.

Қазақстанда әзірленген Apislab жүйесі ара шаруашылары мен ғалымдарға арналған ғылыми тәсіл мен практикалық құралдарды біріктіретін инновациялық шешім болып табылады; бағдарламаны пайдалану ара шаруашылығы өнімінің бәсекеге қабілеттілігін, оның халықаралық стандарттарға сәйкестігін арттыруға және экспорттық әлеуетті ұлғайтуға ықпал етеді.

Заманауи ара шаруашылығы озық әдістер мен технологияларды енгізу есебінен елеулі түрленулердің табалдырығында тұр. Араларды асыл тұқымдық құндылығын бағалауда BLUP әдіснамасын пайдалану, BeeBreed және Apislab сияқты мамандандырылған бағдарламалық өнімдерді дамыту селекция мен генетикалық ресурстарды басқару үшін жаңа мүмкіндіктер ашады.

Қазақстанның 8 облысынан балды аралардың геномдық талдауы жүргізілді (200 үлгі). Пайдаланылған генетикалық маркерлердің аралардың геном құрылымын бағалау үшін тиімді екені анықталды. Пайдаланылған барлық STR-локустары зерттелген ара популяцияларында жоғары аллельдік әртүрлілікке ие. Генетикалық өзгергіштікті анықтау мақсатында әрбір ара популяциясы үшін гетерозиготалықтың байқалатын және күтілетін мәндері бағаланды, барлық зерттелген популяцияларда гетерозиготалықтың тапшылығы байқалды. Геном құрылымын талдау Қазақстанның әртүрлі географиялық өңірлерінен шыққан араларды дифференциациялауға мүмкіндік берді.

Зерттелетін популяциялардағы генетикалық әртүрлілікті бағалау үшін байқалатын аллельдер саны, аллельдердің тиімді саны және Шеннон ақпараттық индексі бағаланды. Байқалатын аллельдер саны Батыс Қазақстан және Түркістан популяцияларында 4,22±0,49-дан 12,33±1,19-ға дейін ауытқыды. Тиімді аллельдердің ең аз саны Жамбыл және Батыс Қазақстан облыстарының араларында байқалды (Ne=4,22±0,40 және Ne=4,22±0,49), ал тиімді аллельдердің ең көп саны Түркістан популяциясында болды (Ne=5,99±0,78). Балды араларды генотиптеу үшін барлығы 9 локус пайдаланылды, және біздің нәтижелеріміз A028, Ap55, B124, A113, AP043, A088 локустары зерттелген ара популяциялары үшін ең ақпаратты екенін көрсетті. Араның геномдық талдауы аллельдердің ең көп саны AP43 локусында табылғанын көрсетті.

Қазақстанның балды араларының генофонды әртүрлілігімен ерекшеленеді: аумақта балды аралардың келесі тұқымдары анықталды: A. m. carnica (65%), A. m. carpatica (24%), 1-ден 2%-ға дейін A. m. mellifera, A. m. acervorum, Buckfast bee алады. Генофондты зерттеу нәтижелері бойынша Қазақстан жағдайында қалыптасқан жергілікті аралардың жергілікті популяцияларының орындары (7%-ға дейін) анықталды.

«Жұмысшы аралар қанатының морфометриялық деректері негізінде ара аналықтарының селекциялық жарамдылығын анықтайтын ақпараттық бағдарлама» патентіне өтінім берілді. WingsDig \ MorphoXL 2.0 бағдарламалық кешені.

Қазақстанның 10 облысы бойынша базалық шаруашылықтарда жергілікті популяциялар мен аудандастырылған тұқымдардың асыл тұқымды шаруашылықтарының қоры және Алматы, Жетісу, Жамбыл, Түркістан, Шығыс Қазақстан, Абай облыстарының, Семей қаласының, Қостанай, Батыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан облыстарының әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарындағы 15 базалық ара шаруашылығы жағдайында карпат, краин және орта орыс ара тұқымдарының ара аналықтарының селекциялық топтары қалыптастырылды.

Әрбір шаруашылықтан 10 ара ұясынан 150 ара ұясы морфометриялық әдістер бойынша жиналып, талданды. Зерттеу карпат араларында оң дискоидальды ығысу пайызы 80%-ды құрайтынын, 4,00±0,21-ден 5,10±0,42-ге дейінгі ауытқуымен көрсетті.

Барлық зерттелген ара шаруашылықтарында аралар далалық аймақта A.m. carpatica карпат тұқымымен (95,700±1,472) және шөлейт аймақта A.m. carnica краин тұқымымен (96,1±1,20) жоғары ұқсастық көрсетеді.

Балды аралардың генофондын сақтау және жаңа бағыттарды (линияларды) қалыптастыру мақсатында 50 ара аналығын трутень спермасымен аспаптық ұрықтандыру технологиясы пысықталды, оны консервациялау үшін личинка сұйықтығы пайдаланылды.

Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық облыстарында жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде балды араларды ауыл шаруашылығы дақылдарының агротехнологиясында пайдалану олардың өнімділігін орташа есеппен 15%-ға арттыратыны анықталды.

Эксперименттер деректері бойынша ашық алаңдардағы күнбағыс өнімділігі оқшауланған алаңдарға қарағанда 54,6%–64,6%-ға жоғары, сондай-ақ күнбағыс тұқымдарының майлылығы тозаңдандырушы аралардың қол жеткізуінсіз оқшауланған алаңдардағы нәтижемен салыстырғанда ашық топырақта 5%-ға жоғары болды.

Ашық алаңдардағы эксперименттерде рапс өнімділігі араларға рапсты тозаңдандыруға қол жеткізу шектелген алаңдармен салыстырғанда 31,5%-ға жоғары болды. Рапс майлылығының көрсеткіштері ашық алаңдарда оқшауланғанмен салыстырғанда іс жүзінде ерекшеленбеді.

Тозаңдандыруда пайдаланылатын ара ұялары санының артуы өнімділікті арттырады, күнбағыс мысалында орташа есеппен 3 ц/га.

Органикалық балға қойылатын талаптарды салыстырмалы талдау Қазақстанның органикалық ара шаруашылығы стандарттарының халықаралық талаптарға сәйкестігінің жоғары деңгейін көрсетеді, бұл Қазақстанда алынған балдың әлемдік нарыққа шығуына оң әсер етеді.

Физика-химиялық, органолептикалық көрсеткіштер бойынша Қазақстан балының үлгілері МЕМСТ талаптарына сәйкес келеді; балдың ылғалдылық көрсеткіштері төмен, бұл оны Қазақстан омарталарында алу технологиясының сақталғанын растайды, диастаза санының жоғары мәндерінде (орташа есеппен 15,6±3,73 Готе бірлігі), редукциялаушы қанттар мәндері бойынша 73,2±4,33%. Бал түсінің қанықтығы бозғылт-ашықтан ашық сарыға дейін өзгерді, бұл бал өнімінің әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілігінің көрсеткіші. Бал үлгілерінің диастаза саны 15,35-ті (Готе саны, орташа мән) 7,70-тен 20,6-ға дейінгі диапазонмен және SD 0,61-мен құрайды. Бұл шамалар қолөнер (10,30 Готе градусы) және коммерциялық (12,10 Готе градусы) балдарда алынғаннан жоғары.

Зерттеу нәтижелерін Қазақстанның Шығыс өңірінде PioneerP63LE10 сортты күнбағыс дақылын өсіру кезінде тозаңдандыру үшін карника тұқымды араларды-тозаңдандырушыларды пайдалану кезінде ұсынуға болады.

«BeeBreed бағдарламасы, селекциялық аналықтарды іріктеуде BLUP AM технологиялары» тақырыптары бойынша 2024 жылғы 24 қарашада семинар өткізілді.

Бағдарламаны орындауға 2 ғылым докторы, 3 PhD докторы, 8 ғылым кандидаты және 5 магистр қатысты.

2025 жылға күтілетін және қол жеткізілген нәтижелер:

1-міндет. Өсімдіктерді қорғау құралдарын қолдануды ескере отырып, Қазақстанның агробиоценоздарында генофондты басқару және араларды ұтымды пайдалану жүйесін әзірлеу:

Өсімдіктерді қорғау құралдарын қолдануды ескере отырып, Қазақстанның агробиоценоздарында генофондты басқару және араларды ұтымды пайдалану жүйесі бойынша бағдарламалық шешімнің архитектурасы негізделеді; схемалары мен егжей-тегжейі бар «Жүйе архитектурасы» және «Функционалдық дизайн» құжаты дайындалады.

Әлемдік тәжірибе мен өсімдіктерді қорғау құралдарын ескере отырып, ара шаруашылығы саласындағы нормативтік-құқықтық актілер мен стандарттарды жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірленеді.

BLUP АМ әдіснамасын қолдана отырып, ұрпақ сапасы бойынша ара аналықтарының асыл тұқымдық құндылығын бағалаумен ApisLab жүйесінің функционалы кеңейтіледі; бағдарламалық шешімді әзірлеуге қолайлы құралдарды егжей-тегжейлі талдау және іріктеу жүргізіледі, архитектурасы, құрылымы мен функционалы зерттеледі.

BeeBreed бағдарламасы мысалында BLUP АМ әдіснамасын қолдана отырып, ұрпақ сапасы бойынша ара аналықтарының асыл тұқымдық құндылығын бағалау әдістемесі бойынша зерттеу тобы мүшелерінің шетелдік ғылыми орталықта тағылымдамасы өткізіледі.

2-міндет. Аралардың асыл тұқымды ресурстарын ұтымды басқару мен қайта түзудің жаңа селекциялық-генетикалық технологияларын әзірлеу:

SeqStudio генетикалық анализаторында жергілікті популяциялар мен аудандастырылған ара тұқымдарының үлгілерін мтДНҚ және STR-локустары бойынша секвенирлеу және генотиптеу жүргізіледі (кемінде 200 үлгі).

Биоинформатикалық талдауды қолдана отырып, мтДНҚ және STR-локустары деректері бойынша жергілікті популяциялар мен аудандастырылған ара тұқымдарының генетикалық құрылымы анықталады (кемінде 200 үлгі).

Түркістан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының және Абай мен Жетісу облыстарының стационарлық омарталарында жергілікті ара популяциялары үшін селекциялық бағдарламалар әзірленеді.

Бірқатар белгілер бойынша ең жақсы көрсеткіштерге ие, бір типке бірігуге қабілетті жергілікті популяция ұяларының тәжірибелік топтары қалыптастырылады және линиялар мен тұқымдық типтің нысаналы стандарты әзірленеді;

Түркістан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының және Абай мен Жетісу облыстарының стационарлық омарталарында биологиялық, морфологиялық және шаруашылыққа пайдалы белгілер кешені бойынша жергілікті популяция ұяларына бонитировка жүргізіледі.

Аспаптық ұрықтандырылған негіз салушы аналықтар — қыз аналықтар (F1), немере аналықтар (F2) және кейінгі ұрпақтар алынады, линиялардың бекітілуі мен тұқым қуалаушылығын анықтау мақсатында F1, F2 және т.б. аналықтары бар ұяларды кешенді бағалау жүргізіледі (кемінде 50 аналық).

Трутень спермасын әртүрлі температуралық режимдерде сақтау әдістері ғылыми негізделеді.

Әртүрлі температурада сақталған спермамен ара аналықтарын аспаптық ұрықтандыру жүргізіледі (кемінде 50 ара аналығы).

3-міндет. Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарында ашық және жабық топырақтың ауыл шаруашылығы дақылдарын аралармен биологиялық тозаңдандырудың тиімді технологияларын экономикалық құраушыларын ғылыми негізделген есептеумен әзірлеу.

Дамыған ауыл шаруашылығы бар елдердің тәжірибесін ескере отырып, энтомофильді дақылдарды тозаңдандыруда араларды пайдалану, олардың сандық және сапалық сипаттамалары ғылыми негізделеді.

Энтомофильді дақылдардың гүлдену кезеңінде өсімдіктерді биологиялық қорғау препараттарын қолдану ғылыми негізделеді; тұқымдық мақсатта өсірілетін энтомофильді дақылдардың себулерін өңдеуде биологиялық препараттар бойынша өсімдік шаруашыларына ұсынымдар дайындалады: Ақмола облысында — майлы зығыр; Батыс Қазақстан облысында — сафлор мен күнбағыс; Шығыс Қазақстан облысында — күнбағыс пен рапс; Қостанай облысында — эспарцет пен фацелия; Алматы облысында — (жабық топырақ).

Әртүрлі табиғи-климаттық аймақтардағы басым дақылдарда фенологиялық, биометриялық есепке алулар мен бақылаулар жүргізіледі, алынған эксперименттік деректер статистикалық өңделеді.

Ерекшеленген тәжірибе нұсқаларына алдын ала экономикалық баға беріледі.

2 «Дала күні» семинары өткізіледі, БҒСНБК журналдарында 2 мақала жарияланады.

Ара шаруашылары мен егіншілерге арналған ApisLab ақпараттық дерекқорында функционал дайындалады.

4-міндет. Органикалық стандарт негізінде ара шаруашылығы өнімін өндіру тиімділігі мен сапасын арттыру технологияларын әзірлеу.

Алматы облысы Ұйғыр ауданы мысалында органикалық ара шаруашылығы үшін қолайлы табиғи және экологиялық жағдайларды анықтау алгоритмі әзірленеді.

Органикалық стандарт талаптарына сай келетін ара шаруашылықтары іріктеледі; өнімнің органикалық талаптарға сәйкестігі бойынша сараптамалық қорытынды үшін қажетті құжаттар пакеті дайындалады (кемінде 2 шаруашылық).

Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарында орналасқан омарталардан балды поллютанттардың болуына зерттеу жүргізіледі; бал үлгілеріндегі ластаушы заттардың болуын ең қауіпті заттарды бөле отырып талдау дайындалады (кемінде 100 үлгі).

Зертханалық талдау негізінде ветеринариялық препараттардың (кемінде 5) балды қалдық заттармен ластауға әсері зерттеледі.

БҒСНБК ұсынған журналдарда 1 мақала жарияланады.

2025 жылғы зерттеулердің алынған нәтижелері:

1. Өсімдіктерді қорғау құралдарын қолдануды ескере отырып, Қазақстанның агробиоценоздарында генофондты басқару және араларды ұтымды пайдалану жүйесін әзірлеу:

Өсімдіктерді қорғау құралдарын қолдануды ескере отырып, Қазақстанның агробиоценоздарында генофондты басқару және араларды ұтымды пайдалану жүйесі бойынша бағдарламалық шешімнің архитектурасы негізделді; схемалары мен егжей-тегжейі бар «Жүйе архитектурасы» және «Функционалдық дизайн» құжаты дайындалды.

Өсімдіктерді қорғау құралдарын қолдану кезінде араларды қорғау бөлігінде Қазақстан Республикасының ара шаруашылығы саласындағы нормативтік-құқықтық реттеуді жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірленді.

«Apislab» АЖ-да BLUP-талдауға арналған деректерді дайындаудың өндірістік контуры әзірленіп, енгізілді, және ISO/IEC/IEEE 42010:2011-ге сәйкес функциялардың толық спецификациясы, пайдаланушы сценарийлері мен архитектуралық шешімдері бар жүйенің тұжырымдамалық үшдеңгейлі архитектурасы құрылды.

BLUP пайдалана отырып ара аналықтарының асыл тұқымдық құндылығын бағалау әдістемесі бойынша тағылымдама өтілді, оның қорытындысы бойынша бағдарламаны сәтті меңгергені туралы сертификат алынды.

2. Аралардың асыл тұқымды ресурстарын ұтымды басқару мен қайта түзудің жаңа селекциялық-генетикалық технологияларын әзірлеу.

SeqStudio генетикалық анализаторында жергілікті популяциялар мен аудандастырылған ара тұқымдарының 200 үлгісін мтДНҚ және STR-локустары бойынша секвенирлеу және генотиптеу жүргізілді.

Қазақстанның алты облысында жергілікті ара популяциялары үшін іріктеу әдістерін, шағылыстыру схемаларын, шаруашылыққа пайдалы белгілерді бақылау жүйесін және генетикалық әртүрлілікті сақтау шараларын қамтитын ғылыми негізделген селекциялық бағдарламалар әзірленді.

Қазақстанның алты өңірінде тәжірибелік топтар қалыптастырылды және шаруашылыққа пайдалы әрі морфометриялық белгілерге кешенді баға берілді, оның қорытындысы бойынша көшбасшы-шаруашылықтар анықталып, қалыптастырылатын карпатка мен карника линиялары үшін стандарттың нысаналы параметрлері белгіленді.

Қазақстанның алты өңірінің 14 шаруашылығында 140 ара ұясына морфологиялық, өнімділік және этологиялық белгілерін бағалай отырып, әртүрлі климаттық жағдайлардағы аралардың ұялау деңгейін, өнімділігін, қыстағыштығын және азық тұтыну ерекшеліктерін анықтай отырып кешенді бонитировка жүргізілді.

50 ұрықсыз қыз аналық (F1) іріктеліп, олар «Какалов» ЖК шаруашылығының трутень спермасымен жасанды ұрықтандырылды және Қазақстанның 11 шаруашылығына таратылды, онда олар негіз салушы аналықтармен (F0) және немере аналықтармен бірге морфологиялық және шаруашылыққа пайдалы белгілер бойынша салыстырмалы тестілеуден өтті.

Әртүрлі сақтау температуралары мен орта құрамдарының карника сперматозоидтарының тіршілікке қабілеттілігіне әсерін зерттеу жүргізілді, ол антиоксиданттар мен гентамицинмен +3…+4 °C температурада сақтаудың артықшылығын және криоконсервацияны оңтайландыру қажеттілігін көрсетті.

Төрт эксперименттік топта 50 аналықты жасанды ұрықтандыру орындалды, ол антибиотик пен Е витамині бар буферде +3…+4 °C температурада сақталған сперманы пайдаланғанда ең жоғары репродуктивтік нәтижелерді көрсетті.

3. Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарында ашық және жабық топырақтың ауыл шаруашылығы дақылдарын аралармен биологиялық тозаңдандырудың тиімді технологияларын экономикалық құраушыларын ғылыми негізделген есептеумен әзірлеу.

Іс-шара аясында «Орал АШТС» ЖШС және «Шығыс Қазақстан АШТС» ЖШС қосалқы орындаушыларымен бірлесіп кешенді жұмыс жүргізілді, ол энтомофильді дақылдарды тозаңдандыруда балды араларды пайдаланудың халықаралық тәжірибесіне аналитикалық шолуды, ара тозаңдандырудың заманауи агротехнологияларын іріктеу мен зерттеуді, сондай-ақ Қазақстанның бес облысында (Ақмола, Батыс Қазақстан, Қостанай, Шығыс Қазақстан және Алматы) ауқымды далалық тәжірибелер қоюды қамтиды, онда сафлор, күнбағыс, майлы зығыр, рапс, эспарцет, фацелия және жабық топырақ томаттарының себулері жүргізілді, өскіндердің, өсімдіктердің даму фазаларының және себулер жағдайының мониторингі орындалды; технологияның экологиялылығын қамтамасыз ететін Bionovatik және РФ зауыттарының биоинсектицидтерін (лепидоцид) қолдану режимдері мен мерзімдері анықталды; тәжірибені сәтті қою үшін қолайлы температуралық режим мен топырақтың жеткілікті ылғалдануын растайтын агроклиматтық жағдайлардың бақылауы жүргізілді, сондай-ақ араның мәдени тұқымдарымен тозаңдандыру тиімділігін одан әрі зерттеу және Қазақстан Республикасы жағдайында өсімдіктерді қорғау құралдарын қолдануды оңтайландыру үшін эксперименттік база қалыптастырылды.

Жұмыстар барысында энтомофильді дақылдарда өсімдіктерді биологиялық қорғау құралдары мен ұйымдастырылған ара тозаңдандырудың тиімділігіне ғылыми-практикалық баға берілді, ол аралардың белсенділігін сақтай отырып өнімділік пен рентабельділіктің елеулі өсуін дәлелдеді, өсімдер дәйектілігінің статистикалық талдауы орындалды, сондай-ақ тәуекелдерді сыныптаумен, интеграциялық инфрақұрылыммен және әкімшілік контурмен ара шаруашылары мен егіншілер арасында химиялық өңдеулер туралы деректермен алмасуға арналған функционалдық картографиялық шешім «Apislab» АЖ-да әзірленіп, енгізілді.

4. Органикалық стандарт негізінде ара шаруашылығы өнімін өндіру тиімділігі мен сапасын арттыру технологияларын әзірлеу.

Органикалық ара шаруашылығын жүргізу үшін Ұйғыр ауданының табиғи-экологиялық жағдайларын кешенді бағалау алгоритмі әзірленіп, енгізілді, екі базалық шаруашылықтың сертификаттық дайындығы жүргізілді, 103 бал үлгісіне сапа мен ластаушыларға зертханалық зерттеулер орындалды, нормативтік құжаттар пакеті ресімделді.

ҒЗЖ нәтижелері бойынша 8 ұсыным дайындалып, басып шығарылды, Scopus журналдарында 1 мақала және БҒСНБК ұсынған журналдарда 6 мақала жарияланды, 2 «Дала күні» семинары және Жамбыл облысында «Ара шаруашысы кәсібі — тарихы мен қазіргі заманы» Қазақстан ара шаруашылары форумының 1 семинары өткізілді.

Қанаттың морфометриялық деректері негізінде ара аналықтарының селекциялық жарамдылығын анықтайтын ақпараттық бағдарлама енгізілді.

Бағдарламаны орындауға қатысқандар:

Нуралиева Ұлжан Әуезханқызы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Хирш индексі — 3. https://orcid.org/0000-0003-3499-2629

Темірбаева Камшат Асқарқызы, жоғары білімді, PhD доктор, Хирш индексі — 3, Researcher ID: A-9821-2015, ORCID ID: 0000-0001-6810-5042, Scоpus ID: 56538627900.

Молдахметова Гаухар Әбікенқызы, а/ш ғылымдарының магистрі, Хирш индексі — 3; Scopus ID 58514609000. https://orcid.org/0000-0002-1860-4721

Халықова Гүлім Ғалымқызы, а/ш ғылымдарының магистрі. https://orcid.org/0000-0003-3907-099X

Крупский Олег Борисович. https://orcid.org/0000-0002-0371-0548

Шкрыль Антон Александрович, техника және технология бакалавры. https://orcid.org/0009-0004-0537-2062

Тауфих Ақбота Есеналиқызы, а/ш ғылымдарының магистрі. https://orcid.org/0009-0009-4115-4544

Мустафин Қанат Ермекұлы. https://orcid.org/0009-0002-8159-5263

Крупский Тимур Олегович. https://orcid.org/0009-0001-4767-9407

Лиманская Валентина Барисовна, а/ш ғылымдарының кандидаты. https://orcid.org/0000-0001-8982-6471

Орынбаев А.Т., биология ғылымдарының кандидаты. https://orcid.org/0000-0002-5290-4015

Жумагалиев Абзал Даулетчинович. https://orcid.org/0009-0001-1432-8723

Сейлгазина С.М., а.ш.ғ.д. https://orcid.org/0000-0002-7108-3902

Жәнібекқызы М., биология ғылымдарының магистранты. https://orcid.org/0009-0009-5817-5157

Рукавицын Игорь Иванович, маман.

Барзиловская Валентина Петровна, ара шаруашысы-аналитик.

2025 жылғы жарияланымдар тізімі:

Ескерту: библиографиялық жазбалар нақты жарияланымдарды сәйкестендіретіндіктен түпнұсқа түрінде сақталған.

Seasonal Variation in Nutritional, Physicochemical, and Mineral Composition of Honeybee Pollen in Southern Kazakhstan. Agriculture MDPI. Moldakhmetova G., Torekhanov A, Tajiyeva A, Nuraliyeva U., Krupsky O., Halykova G., Myrzabayeva N, Toishimanov M. https://doi.org/10.3390/agriculture15181922 2025, 15.

Определение породной принадлежности медоносных пчел в одном из хозяйств на Юге Казахстана. Нуралиева У.А., Халыкова Г.Ғ., Шералиева Ж.Е., Молдахметова Г.А., Шкрыль А.А. https://ojs.wkau.kz/index.php/gbj/issue/view/110/318

Биологиялық, морфологиялық және шаруашылыққа пайдалы белгілер кешені бойынша ара колонияларының жергілікті популяциясын бағалау. Нуралиева У.А., Халыкова Г.Ғ., Шералиева Ж.Е., Молдахметова Г.А. https://nauka.wkau.kz/index.php/gbj/article/view/2432/1359

Повышение семенной продуктивности энтомофильных культур путем привлечения пчел-опылителей на Западе Казахстана. Лиманская В.Б., Орынбаев А.Т, Нуралиева У.А., Крупский О.Б., Досмухамбетов Р.К. https://ojs.wkau.kz/index.php/gbj/issue/view/110/318

EVALUATION OF THE PHYSICAL AND CHEMICAL CHARACTERISTICS OF NATURAL HONEY COLLECTED IN VARIOUS REGIONS OF KAZAKHSTAN. Moldakhmetova G., Toishimanov M., Nuraliyeva U., Khalykova G., Shkryl A. DOI 10.52578/2305-9397-2025-3-44-52.

Эффективность внедрения приемов пчелоопыления на семеноводческих посевах энтомофильных культур в Восточно-Казахстанской области. Сейлгазина С.М., Жәнібекқызы М., Жумагалиев А.Д., Сейлханов С.К., Сағатбеков А.Б. DOI 10.52578/2305-9397-2025-3-5-189-198.

Изучение генетической структуры популяций медоносной пчелы (Apis mellifera l.) Казахстана. Кожахмет А., Нуралиева У.А., Крупский О.Б., Тореханов М.А., Досыбаев К.Ж., Амандыкова М.Д. DOI 10.52578/2305-9397-2025-3-5-116-127.

The local honey bee population of kazakhstan. ways to preserve them. МАТЕРИАЛЫ МЕЖДУНАРОДНОГО КОНГРЕССА «ПЧЕЛА И ЧЕЛОВЕК: Россия и дружественные страны». Россия, Москва 2025 г. Nuraliyeva U., Krupsky O., Moldakhmetova G., Halykova G.

Population genetic studies of Apis mellifera L. Kazakhstan using STR markers. 49th FEBS Congress "Bridging Continents to Advance Life Science". 5-9 July 2025, Istanbul, Turkey. Abstract notation: P-47-003. Tapelov A., Nuraliyeva U., Moldakhmetova G., Krupsky O., Dossybayev K., Kapassuly T., Kozhakhmet A., Torekhanov M., Bekmanov B.